Секој 1 јануари се одбележува „Public Domain Day“, кога истекуваат авторските права за дел од постарите културни дела ширум светот, со што тие стануваат слободно достапни за користење, преработка и споделување, без потреба од дозволи или плаќање надоместоци.
Иако правилата се разликуваат од држава до држава, во Соединетите Американски Држави овој датум во 2026 година се однесува на дела првпат објавени пред 95 години, односно во 1930 година. За уметниците, едукаторите и културните институции, ова претставува значајна пресвртница, бидејќи се отвора пристап до илјадници дела што речиси цел еден век биле под заштита на авторските права.
Меѓу најзначајните нови дополнувања се класичните анимирани ликови и раните филмски остварувања. Неколку од првите цртани филмови со Бети Буп, меѓу кои и „Dizzy Dishes“, ќе влезат во јавниот домен и ќе означат важен момент во развојот на овој легендарен лик. Слободно ќе можат да се користат и оригиналните стрипови со Мики Маус, како и најраниот изглед на кучето Плуто, заедно со култни звучни филмови како „Animal Crackers“ со браќата Маркс и „All Quiet on the Western Front“.
Ова им отвора нови можности на архивистите и филмските автори, кои ќе можат без ограничувања да ги реставрираат, прикажуваат и преосмислуваат овие филмови. Истовремено, образовните установи ќе добијат поголема слобода во наставата, бидејќи делата ќе можат лесно да се користат за прикажување и анализа. За пошироката публика, тоа значи полесен и поширок пристап до дел од филмската историја што долго време била тешко достапна.
Литературата е уште еден голем добитник на овој ден. Во Соединетите Американски Држави, во јавниот домен ќе влезат неколку значајни романи објавени во 1930 година, меѓу кои „As I Lay Dying“ од Вилијам Фокнер, „The Murder at the Vicarage“ од Агата Кристи, првите четири романи за ликот „Nancy Drew“, како и „The Maltese Falcon“ од Дешиел Хамет.
Во земјите каде што важи правилото „живот плус 50 години“, делата на автори починати во 1975 година, меѓу кои и нобеловецот Иво Андриќ, ќе станат слободно достапни. Во голем дел од Европа и во Обединетото Кралство, каде што се применува моделот „живот плус 70 години“, истата судбина ќе ги снајде делата на автори починати во 1955 година, како Томас Ман, со што ќе се прошири пристапот до значајни дела од светската литература.
Слични промени се очекуваат и во музиката. Композициите од 1930 година, како „Second Rhapsody “ од Џорџ Гершвин, како и познатите џез стандарди „Georgia on My Mind“ и „I Got Rhythm“, ќе влезат во јавниот домен. Тоа значи дека ќе можат слободно да се изведуваат, снимаат и преработуваат, без обврска за плаќање авторски хонорари. Дополнително, американското законодавство ќе ги ослободи и звучните снимки од 1925 година, со што ќе се овозможи поширок пристап до раниот џез и популарната музика од тој период.
Роковите за авторски права не се исти насекаде во светот, а подоцнежните верзии на едни исти ликови, трговските марки и современи адаптации може и натаму да останат заштитени. Сепак, секоја нова година нуди не само можност за враќање кон културното наследство од минатото, туку и можност тоа наследство да се користи, преосмислува и надградува за идните генерации.
